I.DÜNYA SAVAŞI (1914-1918)

Dünyanın büyük devletlerinin Avrupa’da, Ortadoğu’da, Afrika’da ve Uzakdoğu’da geniş bir alanda ve açık denizlerde, o zamana kadar görülmemiş büyüklükte ve uzun süreli savaşına I. Dünya Savaşı denilmektedir.

I. Dünya Savaşına yol açan sebepler şunlardır:

1-Ekonomik Rekabet ve Sömürgecilik:

Sömürge edinme ve dış yatırımlarla gelişen ekonomik rekabet, savaşın en önemli sebeplerinden biridir. Sömürgecilik anlayışı, Rönesans’tan sonra Sanayi İnkılabı ile önem kazanmış, ham madde ve Pazar arayışı gelişmemiş, ham madde kaynakları zengin ülkelerin sömürge olarak kullanılması arzusunu kamçılamıştır. Öncülüğünü İngiltere’nin yaptığı sömürgecilikte İngiltere’yi Fransa, Belçika, Hollanda, Almanya, Rusya gibi ülkeler izlemiştir. Sömürgecilik kervanına ABD’nin de katılmasıyla sömürgecilik anlayışı Pasifik Okyanusuna da egemen olmuştur. Bunun yanı sıra büyük devletlerin çeşitli ülkelerde maden, demiryolu, deniz işletmeleri vb dış yatırımları da vardır.

2-Avrupa’da Alman-Fransız; Balkanlar’da Rus-Avusturya Rekabeti:

Avrupa’daki Alman-Fransız anlaşmazlığı savaşın diğer bir nedenini oluşturmaktadır. Alman milli birliğinin kurulması aşamasında Almanlar Fransızları yenmişler ve yer altı kaynakları açısından zengin Alsace-Lorraine’i Fransa’dan almışlardır. Bu tarihten itibaren Fransızlar bunu milli bir mesele haline getirmişlerdir.

Diğer yandan Balkanlar’da da Rusya ile Avusturya arasında çekişme vardır. Akdeniz’e açılmak isteyen Rusya, Panislavizm politikasıyla Balkanları nüfuzu altına almak istemektedir. Aynı şekilde Avusturya’da Balkanlar’da hakimiyet kurmak istemektedir. Çıkar çatışması bu iki devlet arasında şiddetli rekabete yol açmaktadır.

3-Milliyetçilik:

1789 Fr. İnkılabı ile ortaya çıkan milliyetçilik fikri, milli devletler kurma düşüncesini geliştirmiş, bu anlayış daha sonra da Avrupa milletlerinin benimsediği kendi milletini üstün görme politikasının kaynağı olmuştur. Panislavizm, Pan-Germenizm gibi milliyetçi akımların ortaya çıkması bu anlayışın ürünüdür.

1-Osmanlı Topraklarının Paylaşılması İsteği:

Osmanlı toprakları üzerindeki nüfuz mücadelesi ve ileride “Hasta Adam” ın mirasının ne şekilde paylaşılacağı meselesi, I. Dünya Savaşına yol açan bir diğer önemli nedendir. XIX. Yüzyıl başlarındaki Rus, İngiliz, Fransız rekabetine, yüzyılın sonlarında Almanya’nın da katılması bu rekabeti hızlandırmıştır.

2-Hızlı Silahlanma-Militarizm:

Milli birliğini oluşturan Almanya kısa sürede sanayileşmiş ve sanayisinin bir kısmını savaş sanayiine yöneltmiştir. Alman Krupp fabrikalarında büyük toplar, diğer ülkelerini yaptıklarından farklı silahlar yapılırken, tersanelerinde denizaltılar ve savaş gemileri yapılmakta idi. Almanya’nın bu davranışı, diğer Avrupa devletlerini de silahlanma yarışına yöneltmiştir. Bu da militarizmin güçlenmesine ve yönetenlerin yönettikleri halkı savaşa özendirmelerinde etkili olmuştur.

3-Bloklaşma:

Almanya milli birliğini kurduktan sonra, dış politikada farklı bir yol izlemiştir. Alman milli birliğinin kurucusu Bismarc, Almanya’yı Avrupa’nın karada en güçlü devleti haline getirmek arzusundadır. Bismarc’in bu arzusunu gerçekleştirmesini engelleyecek tek güç Fransa’dır. Çünkü Alman milli birliği kurulurken Fransızlar, Almanlara yenilmişlerdir.

Bismarc, Fransa’nın en kısa sürede kendisini toparlayacağı ve Almanya’dan bu yenilginin intikamını almaya çalışacağı inancındadır. İşte bu inanç Almanya’yı güçlü devletle Fransa’ya karşı Almanya’nın yanına çekme arayışına yöneltmiştir. Böylece dünya devletleri arasında ilk kez gruplaşma hareketi başlatılmıştır. 1860-1890 yılları arasında yapılan antlaşmalarla Almanya, Ç.Rusya’sı, Avusturya-Macaristan’ı yanına almıştır. Bu birliğe “Üçlü İttifak” adı verilmiştir. İtalya da daha sonrada Üçlü İttifaka katılmıştır. 1890’a kadar Üçlü İttifak da her hangi bir çözülme yaşanmamıştır.

1890’da Almanya’da bir taht değişikliği yaşanmış yeni imparatorla Başbakan Bismarc arasında dış politikada ciddi görüş ayrılıkları yaşanmaya başlamış, bu yüzden de Bismarc başbakanlıktan istifa etmiştir. II. Wilhelm döneminde Almanya, Ç.Rusya’sının kendi yanında yer almasını gereksiz görmüş ve 1890’da Ç.Rusya’sı ile süresi dolan ve yenilenmesi gereken antlaşma yapılmayarak, Rusya devletlerarası alanda Almanya’nın karşısına itilmiştir.

Bu durum Rusya’yı 1894’de Fransa ile anlaşmaya yöneltmiştir. Bu birlikteliğe İngiltere’nin de katılmasıyla Üçlü İttifaka karşı “Üçlü İtilaf” bloğu oluşturulmuştur. Zamanla bloklar arasındaki ekonomik rekabet, silahlanma yarışı gerginlik yaratmış, bu gerginlik de I. Dünya Savaşının çıkışında etkin rol oynamıştır.

I. Dünya Savaşı’nın Başlaması-Gelişmesi

Osmanlı Devleti’nin Savaşa Girmesi

Osmanlı Devleti birkaç asır süren Gerileme Döneminde, özellikle de son yıllarda devletler arası alanda yalnızlığa itilmiştir. Büyük devletler açısından bir güç olarak görülmemektedir. Buda Osmanlı Devleti’ni, dünyada gruplaşmalar hızla sürerken, ittifak yapabileceği bir ülke bulabilme sıkıntısına sokmuştur. Üçlü İtilaf grubu, Osmanlı Devleti ile ittifak yapmaya sıcak bakmamakta, Osmanlı Devleti’nin ittifak yapmak zorunda bırakıldığı Üçlü İttifak grubuna dahil olmak ise Osmanlı Devletine sıcak gelmemektedir. Osmanlı Devleti’nin Üçlü İtilaf devletlerine ayrı ayrı yaptığı ittifak tekliflerini reddedilmesi, Osmanlı Devletini yalnız kalmamak için Almanya’nın dahil olduğu Üçlü İttifak ile anlaşmaya mecbur etmiştir.

Artık Avrupa’da bu gerginliği savaşa dönüştürecek bir kıvılcım beklenmektedir. Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna’yı ziyareti sırasında bir Sırplı tarafından öldürülmesi ile beklenen bu kıvılcım çıkmıştır. Bu olayın intikamını almak için Sırbistan’a savaş açmaya karar veren Avusturya-Macaristan, müttefiki Almanya tarafından cesaretlendirilmiştir. Böylece I. Dünya Savaşı Avusturya-Macaristan ile Sırbistan arasında başlamıştır. Rusya’nın Sırbistan’ı yalnız bırakmamak amacıyla savaşa katılması, Almanya’nın da Avusturya-Macaristan’ın yanında savaşa girmesini kaçınılmaz kılmıştır.

Almanya savaşa katıldığını dünyaya ilan etmeden önce, 2 Ağustos 1914 gecesi İstanbul’da üst düzey İttihat ve Terakki yöneticileriyle gizli bir ittifak görüşmesi yapmış ve bu görüşme sonunda Osmanlı Devleti ile Almanya arasında gizli bir ittifak anlaşması yapılmıştır. Bu ittifaka göre; Almanya’nın savaşta Avusturya-Macaristan’ın yanında yer alması halinde Osmanlı Devleti de Almanya’nın yanında yer alacaktır. Osmanlı topraklarına yönelik bir saldırı halinde, Almanya Osmanlı Devleti’ni koruyacaktır. Bu ittifakla bir anlamda Osmanlı Devleti’nin kendi ihtiyaç duyduğu anda yanında yer alması imkanını elde eden Almanya’nın; 2/3 Ağustos 1914 gecesi I. Dünya Savaşına katılmasıyla savaşın alanı genişlemiştir.

Almanya savaşa girmesi ile birlikte Alman Genel Kurmayının 1900’lerde hazırladığı savaş planını uygulamaya koymuştur. Bu plana göre Almanya savaşa girdiği andan itibaren bütün gücüyle Fransa üzerine yüklenecek ve 6 haftalık süre zarfında Avusturya-Macaristan Rus kuvvetlerini oyalayacaktır. 6 haftalık sürenin tamamlanması ile birlikte Fransızların işini bitirmiş olan Almanlar, Avrupa topraklarından geçerek Rusya üzerine yürüyecekler ve Avusturya kuvvetleri ile birlikte Rusya’ya kesin darbeyi indireceklerdir.

Almanya’nın savaşa katılmasından sonra uygulamaya konan bu plan başarılı olamamış, Almanlar Fransızları yenemedikleri gibi, Fransız topraklarında ağır kayba uğramışlardır. Öte yandan Avusturya da, Rus kuvvetlerini oyalamada yetersiz kalmıştır. Fransızları yenemeyen Almanların, Avrupa topraklarını çiğnemeleri ve Belçika’ya saldırmaları, Belçika’nın yanı sıra, İngiltere’nin de Almanya’ya karşı savaşa katılmasına yol açmıştır. Kafkasya topraklarında Avusturya ile birlikte, Ruslara yok edici darbeyi indiremeyen Almanların Avrupa’da uyguladıkları savaş planları tümüyle başarısız olmuştur. Bu başarısızlık Almanları zinde yeni kuvvetler bulmaya ve yeni cepheler açmaya yöneltmiştir.

Almanların bu amaçlan kullanabilecekleri hazırdaki kuvvet Türk kuvvetleri idi. Osmanlı Devletini savaşın içine çekmek için bir mizansen gerekmekte idi. Akdeniz de İngiliz gemileri ile çarpışan ve Türk Boğazlarına giren iki Alman savaş gemisi Türkiye’yi savaşa sokacak bahane oldu. Osmanlı devleti önce bu gemilerin Almanya’dan satın alındığını duyurdu. Yavuz ve Midilli adı verilen Alman mürettebatlı, Türk bayraklı bu gemiler, Enver Paşanın bilgisi dahilinde Karadeniz’e çıkarılmışlardır. Amiral Şusan komutasındaki bu gemilerden Rus kalelerine ateş açılması, Rusya’nın bu olayı Osmanlı Devleti’nin kendisine savaş ilanı olarak değerlendirip karşılık vermesi, Osmanlı Devletinin bir anda kendisini savaşın içinde yer almaya mecbur etmiştir.

Bütün bu gelişmeler yaşanırken, Almanya’nın Avrupa’da savaşması, Uzakdoğu da yayılmacı bir politika izleyen Japonya’nın işine yaramıştır. Almanya’ya 23 Ağustos 1914’de savaş ilan eden Japonya, Almanya’nın Uzakdoğu’daki sömürgelerini ele geçirmiş ve Kasım 1914’de savaşı kendi açısından sonuçlandırmıştır.

I Dünya Savaşında Türk Cepheleri

Osmanlı Devletinin savaşa katılmasıyla savaş alanı genişlemiştir. Bir çok cephede savaşmak zorunda kalan Osmanlı Devleti’nin hareket planının esasını, İttifak Devletleri’nin Avrupa da ki yükünü hafifletmek oluşturmaktadır. Bu amaçla 3 aşamalı şu plan uygulanacaktır:

Ruslara karşı; Orta Asya’daki ve Kafkasya’daki Müslümanların, halifenin ilan edeceği cihat çağrısı ile harekete geçirilmesi.

İngilizlere karşı; Habeşistan, Sudan, Trablusgarp’daki Müslümanların yine halifenin cihat çağrısı ile harekete geçirilmesi.

Boğazların Türk ve Alman kuvvetlerince ortak savunulması.

Bu planla; Kafkasya’da Ruslar, Suveyş’de İngilizler meşgul edilerek, Almanya ve Avusturya’nın yükü hafifletilecek, İngiltere’nin Hindistan ile olan deniz yolu bağlantısına engel olunacak ve güneyde ki zengin petrollerden ittifak devletlerinin yararlanması sağlanacaktır. I. Dünya Savaşında bu amaçla Türk Ordusu şu cephelerde savaşmıştır.
CEPHELER

1-Çanakkale Cephesi:

İngiliz ve Fransız ortak saldırılarına karşı savaşılan bu cephede gerçekleşen muharebeler, Türkler açısından savaşın en önemli olayıdır.

Çanakkale’de bir cephe açılmasının sebebi, İtilaf devletleri açısından şöyledir: Çanakkale boğazını geçmek, İstanbul’u ele geçirmek, Osmanlı devletini savaş içinde çökertmek, sonrada müttefikleri Rusya’ya yardımda bulunmaktır. İtilaf devletleri yetkililerinin düşüncesine göre; Osmanlı Devletinin savaş dışı bırakılmasıyla Süveyş kanalı ve Hint Yolu üzerindeki Osmanlı baskısı kalkacak, Balkan Devletleri’nin İttifak Devletleri saffında yer almaları önlenecektir.

Çanakkale Savaşlarında Tümen Komutanı M. Kemal Düşmana ilerleme imkanı tanımamış, düşmanın Çanakkale’den geçerek İstanbul’u işgal etmesine izin vermemiştir. Emsalsiz bir zafer olarak tarihe geçen Çanakkale Savaşının sonuçları şöyle sıralanabilir:

A-) İnsan kaybı açısından dünya tarihinde en yüksek kaybın savaşlardan biridir. Yaklaşık olarak 254.000 Türk, 250.000 yabancı olmak üzere toplam 504.000 insanın hayatına malolmuştur.

B-) Türk Ordusu’nun hesaba katılmayan savaş gücü, direnme azmi ve başarısı I. Dünya Savaşı’nın uzamasına neden olmuştur.

C-) İstanbul ve Boğazlar mutlak bir istiladan kurtulmuşlardır.

D-) İngiltere ve Fransa boğazları geçip, Rusya’ya yardım ulaştıramadıkları için Rusya’da sıkıntı artmış, bu da Bolşevik İhtilali’nin başarıya ulaşmasına ve Rusya’nın savaştan çekilmesi Kars, Ardahan, Batum’un geri alınması imkanını sağlamıştır.

E-) Türk Milletine moral kazandırmıştır.

F-) Çanakkale’de yeni Türk Devleti’nin ilk temelleri atılmış, Milli Mücadele hareketinin lideri M. Kemal’in büyük kabiliyeti ortaya çıkmıştır.

2-Kafkas Cephesi:

Bu cephede Ruslara karşı savaşılmıştır. Enver Paşa komutasında ki 150.000 kişilik Türk ordusu, Sarıkamış Taarruzunu başlatmış ancak taarruz ağır kış şartları yüzünden 100.000 kayıp verilerek, başarısızlıkla sonuçlandırılmıştır. Bu başarısızlıktan yararlanan Rus birlikleri Erzurum, Muş, Bitlis, Trabzon ve Erzincan’ı ele geçirmişlerdir. 1916 yazında Diyarbakır’da ki 16. Kolorduya komutan olarak atanan M. Kemal, Rus birliklerinin Diyarbakır yönündeki ilerleyişlerini durdurmuş, karşı taarruzla Muş ve Bitlis’i geri almıştır. 1917 Bolşevik İhtilali ile Kafkas Cephesi’nde harekat durmuştur.

3-Kanal Cephesi

Mısır’da Osmanlı hakimiyetini yeniden sağlamak ve Süveyş Kanalını ele geçirerek, İngiltere’nin Hindistan yolunu kesmek amacıyla girişilen Kanal Harekatı, 1915 yılı başından itibaren iki kol halinde ilerlemişlerdir. Gerekli ulaşım imkanlarının sağlanamaması yüzünden harekat başarısızlıkla sonuçlanmış, karşı taarruza geçen İngilizler, Türk ordusunu geri çekilmeye mecbur etmişlerdir.

4-Filistin Cephesi:

Kanal Harekatının başarısızlıkla sonuçlanması yüzünden, bu bölgedeki savaşın ağırlık noktası Filistin ve Suriye’ye kaymıştır. Bu arada Mekke Emiri Şerif Hüseyin ile anlaşan ve onlara Suriye, Irak ve Hicaz’ı içine alan, müstakil bir Arap Devleti kurmaları vaadinde bulunan İngilizler, aynı zamanda Siyonistlere de Filistin ‘de bir devlet kurmaları sözünü vermiştir. Böylece İsrail Devleti’nin kurulması için gerekli zemin hazırlanarak, Filistin Meselesi olarak bilinen olayların tohumları saçılmıştır.

1917’de İngilizlerle Kudüs’ü ele geçirmişler, 1918’de M. Kemal ‘ in komuta ettiği 7.Ordu mevzilerini başarıyla savunmuştur. 8. Orduya bozan İngilizler, M. Kemal Paşa’ nın ordusunu da yok etmek istediler. Bunu anlayan M. Kemal İngilizlere karşı başarılı savaşlar vererek, ordusunu imhadan kurtarmıştır.

5. Irak Cephesi:

1914’te Basra’ya asker çıkaran İngilizler, Abadan petrollerini korumak ve kuzeye doğru ilerleyerek, Ruslarla birleşip Anadolu’yu çember içine almak düşüncesindedirler. Ayrıca; Türk kuvvetlerinin İran’a girmesini ve Hindistan’ı tehdit etmesini önlemeyi de düşünmüşlerdir. Kütulamara’ya ve oradan da kuzeye ilerleyen İngilizler, 1915 sonlarında kuvvetlerin büyük bölümünü kaybederek, geri çekilmişlerdir. İngilizler karşısında elde edilen bu başarılar uzun sürmemiş,yeniden Basra’ya kuvvet çıkaran İngilizler, 1917‘de Bağdat’a girmişlerdir. 1918’de Kerkük’ü ele geçiren İngilizler, Mondros Mütarekesi imzalandığı sırada Musul yakınlarına kadar gelmiş bulunmaktadırlar.

6.Galiçya ve Makedonya Cephesi:

Türk kuvvetleri ve müttefiklere yardım amacıyla Osmanlı sınırları dışındaki Galiçya ve Makedonya’da savaşmışlardır. Galiçya cephesinde Alman-Avusturya kuvvetlerine yardım eden Türk kuvvetleri Romanya kuvvetlerini yenmişlerdir. Makedonya’da da Türk askerleri Bulgar kuvvetlerine yardımcı olmuşlardır.

I. Dünya Savaşı Yıllarında Yapılan Gizli Antlaşmalar

Türklerin I.Dünya Savaşında İtilaf Devletlerine karşı cephe alması, öteden beri İtilaf Devletleri tarafından düşünülen, Osmanlı topraklarının paylaşılması projesini hem kolaylaştırmış, hem de hızlandırmıştır. 1915-1917 yılları arasında yapılan gizli antlaşmalar zinciri ile Osmanlı toprakları, İtilaf Devletleri arasında şu şekilde paylaşmışlardır.

1.İstanbul Antlaşması:

Ruslar, İngiliz ve Fransız donanmalarının Çanakkale Savaşına giriştikleri sırada bu devletleri sıkıştırarak, Boğazlar ve İstanbul ile ilgili bazı isteklerde bulunmuşlardır. 1915 baharında yapılan görüşmeler sonunda İngiliz ve Fransızlar, İstanbul ve boğazları Ruslara vermeyi kabul etmişlerdir. Ayrıca Trakya’da Midye’den Enez’e çekilen bir hattın doğusunda kalan arazi ile Sakarya ağzından başlayarak Gemlik körfezine inen bir hattın batısında kalan bir toprak parçası da Ruslara veriliyordu. Rusya’ya verilecek topraklar arasında Gökçeada ve Bozcaada da vardı. Buna karşılık Ruslarda İngiltere ve Fransa’nın Anadolu ve orta doğudaki Osmanlı toprakları ile İskenderun körfezi ve Toroslara kadar Çukurova üzerindeki haklarını tanımayı kabulleniyorlardı.

2.Londra Antlaşması:

1915 ‘de Londra da İngiliz ve Fransız ve İtalyanlarla arasında yapılmıştır. Bu antlaşma ile zaten İtalya’nın elinde bulunan 12 adada İtalya tam hakimiyet kazanıyordu. İngiltere,Fransa ve Rusya’nın Osmanlı Devleti’nin Asya’daki topraklarını paylaşmasına karşılık İtalya’ya da Antalya bölgesinde buna eşdeğer bir pay verilmesini kabul ediyordu.

3.Sykes-Picot Antlaşması:

Bu antlaşma ile ilgili görüşmeler İtalya’nın savaşa katılmasından önce başlamış, ancak; İtalya savaşa katıldıktan sonra sonuçlanmıştır. Bu antlaşma ile Aladağ, Kayseri, Akdağ, Yıldızdağ, Zara,Eğin ,Harput ile sınırlanan arazi ile Kilikya, Suriye, ve Musul Fransa’ya bırakılıyordu. Hayfa, Akka limanları ile Irak ve Fransızlara verilen arazinin güneyi de İngiltere’ye kalıyordu.

4.St.Jean de Maurienne Antlaşması:

Rusya’nın 1917 Bolşevik İhtilali sonucu savaştan çekilmesi üzerine İngiltere ve Fransa İtalya ya daha fazla önem vermeye başlamışlardır. İtalya ile yapılan St.Jean de Maurienne Antlaşması ile İtalya ya Sykes-Picot Antlaşmasını tanıması kaydıyla İzmir ve Konya ya kadar olan bölge veriliyordu. Ancak uygulama da bu antlaşmaya bağlı kalınmamış, İzmir’e İtalyanlar yerine Yunanlıların çıkarılması kararı verilmiştir.

A.B.D ’nin I. Dünya Savaşına Katılması

1917 Nisanından itibaren Rusya’nın savaşı terk etmesi ile İtilaf kanadında ortaya çıkan boşluğu, savaşa katılan A.B.D doldurmuştur. A.B.D’nin savaşa katılması, Almanya’nın 1915’den itibaren başlatmış olduğu denizaltı savaşlarının bir sonucudur. İngiltere savaşın başından itibaren donanması ile Almanya’yı abluka altına alarak Almanya’nın ticari gücünü kırmaya çalışmıştır.

Almanya da, İngiltere’nin bu ablukasını kırmak için geniş çaplı bir denizaltı savaşı başlatmıştır. 1915 Mayısında iki İngiliz yolcu gemisi (Lusitania ve Arabic) Alman denizaltları tarafından batırılmış ve birçok Amerikalı yolcuda bu olaylarda hayatını kaybetmiştir. Bu olaylar Amerikan-Alman ilişkilerini gerginleştirmiş ise de, Almanya’nın geri adım atması, bir daha bu tür olaylar olmayacağına dahi teminat vermesi üzerine ABD daha ileri gitmemiştir. Buna rağmen 1916’da bu kez de bir Fransız yolcu gemisinin Alman denizaltlılarınca batırılması ve bu olayda da bazı Amerikan vatandaşlarının ölmesi üzerine, iki devlet arasındaki ilişkilere yeniden gerginlik kazandırmıştır.

Almanya denizaltı savaşlarını sürdürürken, diğer taraftan da İtilaf güçlerine yardım eden Amerika’ya karşı, özellikle Lâtin Amerika ülkelerinde Amerikan aleyhtarı faaliyetlere girişmişlerdir. 1917 de Almanya, Amerika ile arası bozuk olan Meksika’dan faydalanma yoluna gitmiştir.

Amerika, Almanya ‘ya karşı savaşı başlattığı taktirde Meksika Almanya’nı yanında yer alacak, Almanya Meksika’ya ekonomik yardım yapacak ve ayrıca Amerikan topraklarından olan Teksas, Yeni Meksika ve Arizona eyaletlerini Meksika’ya verecektir. Buna karşılık Meksika, Japonya ile Almanya arsında aracılık yaparak Amerika ya karşı bir Japon Alman Meksika ittifakını kurulmasını sağlayacaktır.

Bu olayı Amerikanın dış politikasının esaslarını çizen Monröe Doktrinine aykırı bulan Amerika’nın artık sessizce kalabilmesi imkansızdır.1917 de iki amerikan ticaret gemisinin alman denizatlılarınca batırılması bardağı taşıran son damla olmuş ve 2 nisan 1917 de ABD Almanya ya karşı olarak 1. Dünya savaşına katılmıştır. A.B.D. ‘nin üstün teknolojisi ile ve zinde kuvvetleri ile yorgun İtilaf Devletleri’nin yer alması İtilaf Devletleri’nin savaşı kazanma şansını artırmıştır.

Savaşın taraflara çok ağır gelmeye başladığı sırada, herkesin barışa özlem duyduğu bir atmosferi oluşturmayı ABD başkanı Wilson düşünmüş ve 14 maddelik Wilson Prensiplerini açıklamıştır.

Wilson İlkelerine göre; Avrupa’da milliyetler arası tutularak, siyasi harita bu esasa göre düzenlenecektir. İşgal edilen yerler hemen boşlatılacak, küçük devletlerin bağımsızlıkları büyük devletlerin teminatı ile sağlanacaktır. Osmanlı Devleti’nin Türklerle mesken kısımlarında Türk hakimiyeti sağlanacaktır. Ancak; Türk olmayan milletlere muhtar gelişme imkanı sağlanacaktır. Çanakkale Boğazı devamlı olarak bütün milletlerin gemilerine açık tutulacak ve bu durum uluslar arası garanti altına alınacaktır.

Dünya Savaşını Sona Erdiren Antlaşmalar

Rusya’nın Bolşevik İhtilâli üzerine savaştan çekilmesiyle Rusya, Brest-Litovsk Antlaşması ile savaşı sona erdirmiştir. Rusya bu antlaşma ile tüm Doğu Anadolu’dan çekiliyor; Kars, Ardahan ve Batum’u Osmanlı devletine geri veriyordu.

Romanya, Bükreş Antlaşması ile savaşa son vermiştir. Bulgaristan ile Neuilly Antlaşması yapılmıştır. Avusturya Saint-German Antlaşmasını, Macaristan ise Trianon Antlaşmasını imzalayarak, I Dünya Savaşına son vermiştir.

Almanya ile Versailles Antlaşması yapılmıştır. Osmanlı Devleti ile Mondros Mütarekesi imzalanmıştır. Mondros Mütarekesinin imzalanmasında Wilson Prensiplerinin Osmanlı Devletini ilgilendiren 12. Maddesi etkili olmuştur.
Mondros Mütarekesinin önemli bazı maddeleri şunlardır.

1) Boğazlar açılacak, bu bölgelerdeki istihkamlar müttefikler tarafından işgal edilecek.

2) Anlaşma devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum halinde, herhangi bir stratejik noktayı işgal edebileceklerdir. (7.Madde)

3) Ermenilere bırakılması düşünülen Doğu Anadolu’daki altı ilde (Erzurum, Van, Diyarbakır, Bitlis, Sivas, Harput) karışıklık çıktığı taktirde, Antlaşma Devletleri bu bölgeleri de işgal edebileceklerdir.

4) Tüm haberleşme istasyonları Anlaşma Devletlerince denetim altında tutulacaktır.

5) Sınırların denetlenmesi ve iç düzenin korunması için gerekli olacak birlikler dışında, Osmanlı ordusu terhis edilecek, bütün savaş gemileri ordunun araç, gereç ve cephanesine el konacaktır.

6) Tüm liman ve tersanelerden Anlaşma Devletleri yararlanabileceklerdir.

Bu maddelerden de anlaşılacağı üzere Mondros Mütarekesi tam bir teslimiyet belgesidir. Bu müzakere ile İtilaf Devletleri’nin Osmanlı topraklarını istila etmesi kolaylaşmıştır.

1.Dünya Savaşı’nın Sonuçları

a) Siyasi Sonuçları:

Dünya haritası değişmiştir. Avusturya-Macaristan imparatorluğu parçalanmış, Çarlık Rusya’sı ve Osmanlı Devleti yıkılmıştır. Osmanlı toprakları üzerinde yeni devletler ortaya çıkmıştır.Yeni rejimler doğmuştur. Çarlığın yıkılması üzerine Rusya’da ilk kez sosyalist sistem uygulanmıştır. Anadolu’da M. Kemal’in önderliğinde Milli Mücadele hareketi başlatılarak, Yeni Türk Devleti’nin temelleri atılmış ve Cumhuriyet idaresine geçiş süreci başlatılmıştır.

b) Ekonomik Sonuçları:

Avrupa, savaş öncesindeki ekonomik gücünü yitirmiş, bu güç A.B.D. ve Japonya’ya geçmiştir. Avrupa’da ekonomi de devlet müdahalesi dönemi başlamıştır. Avrupa Devletleri savaş sonrasında planlı kalkınma dönemi başlamıştır. Avrupa’da savaş sonrasında yüksek enflasyon yaşanmıştır. Osmanlı devleti ise savaş sonrasında ekonomik açıdan tam olarak çökmüştür. Bu da Osmanlı Devleti’nin sonunu getirmiştir.

c) Toplumsal Sonuçları

10 milyon insanın ölümüne 20 milyon insanın yaralanmasına ve sakat kalmasına yol açmıştır. Özellikle Avrupa’da üretici genç nüfusun azalmasına, tüketici nüfusun çoğalmasına, dolayısıyla da ekonominin alt üst olmasına neden olmuştur. Pek çok Batılı ülke savaş sırasında cepheye giden askerlerinin üretimde ortaya çıkardığı boşluğu dolduran ve ekonomik özgürlüklerini kazanan kadınlarına siyasi haklarını tanımak zorunda kalmıştır.

BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NIN TARİH SIRALAMASI
(KRONOLOJİ)

YIL: 1914
28 Haziran 1914 Saraybosna Suikasti
28 Temmuz 1914 Avusturya-Macaristan, Sırbistan’a savaş açtı.
1 Ağustos 1914 Almanya Rusya’ya savaş açtı.
  Türkiye genel seferberlik ilan etti.
  Almanya Fransa’ya savaş açtı.
  İngiltere Almanya’ya savaş açtı.
  Avusturya-Macaristan Rusya’ya savaş açtı.
  Goeben ve Breslau gemileri Çanakkale’de.
  Almanların Liege’yi alışı.
  Almanya’nın Fransa’ya saldırması.
  Japonya Almanya’ya savaş açtı.
  Almanların Charleroi ve Mons’u alması.
  Almanlar’ın Tannenberg zaferi. Guise çarpışmaları.
3 Eylül 1914 Papa Puis X’in ölümü, yerine Benedictus XV. seçilmesi.
  Ruslar’ın Lvov’u alması. Marne savaşı
  Falkenhayn, Moltke’nin yerine geçti.
  Almanlar’ın Flanders’a saldırıya geçmeleri (Course a la mer).
9 Ekim 1914 Anvers’in düşüşü.
  İngiltere Almanya’ya abluka uygulama kararı aldı.
  Odesa’nın topa tutulması.
1 Kasım 1914 Coronel Deniz Savaşı
  Rusya Türkiye’ye savaş açtı.
  İngiliz-Fransız donanmasının Çanakkale’nin dış tabyalarını bombardımanlamaları.
  Fransa ve İngiltere Türkiye’ye savaş açtı.
  Japonlar ve İngilizler’in Çingdao’yu Almanlar’dan alması.
  Cihad-ı Ekber ilanı.Rus donanmasının Trabzon’u bombardımanı.
  İngilizler’in Basra’yı almaları.
2 Aralık 1914 Avusturyalılar’ın Belgrad’ı alması.
  Almanlar’ın Kodz’u alması. Falkland Deniz Savaşı.
  Sırplar’ın Belgrad’ı geri alması.
  Sarıkamış harekatının başlaması.
________________________________________
YIL: 1915
28 Ocak 1915 İngilizler’in Çanakkale’yi geçme kararı.
3 Şubat 1915 Birinci Kanal Harekatı.
  Almanların ilk denizaltı savaşını başlatmaları.
  Fransızlar’ın Champagne’ye saldırmaları.
18 Mart 1915 Fransız ve İngilizler’in Çanakkale’ye yaptıkları deniz saldırısının başarısızlığı.
22 Nisan 1915 Almanlar’ın Flandres’e ilk defa zehirli gaz kullanmaları.
  Müttefikler’in Gelibolu’ya çıkarma yapmaları.
  Müttefiklerle İtalyanlar arasında Londra anlaşması.
2 Mayıs 1915 Almanlar’ın Rusya’ya saldırması.
  Lusitania’nın torpillenmesi. Artois’de ilk Fransız saldırısı.
  Van’ın Rus ve Ermeniler tarafından işgali.
1 Haziran 1915 Almanlar’ın Dniestr nehrine ulaşması.
  Llov’un Avusturyalılar ve Almanlarca geri alınması.
7 Temmuz 1915 İlk Müttefiklerarası Konferansın Chantilly’de toplanması.
  İngilizlerin Alman Güney Afrikası’nı işgal etmesi.
  Almanlar’ın Nyemen ve Naraw’a saldırıları.
5 Ağustos 1915 Almanlar’ın Varşova’yı, Avusturyalılar’ın İvangord’u alması, Sarrail’in Doğu
  Ordusu Komutanlığına getirilmesi.
  İtalya’nın Türkiye’ye savaş açması.
  Almanlar’ın Brest-Litovsk’u alması.
18 Eylül 1915 Almanlar’ın Vilna’yı alması.
  Champagne ve Artois’de ikinci Fransız saldırısı.
5 Ekim 1915 Bulgaristan’ın savaşa girişi.
  Sarrail’in ve ilk Fransız birliklerinin Selanik’e girişi.
  Avusturya ve Alman birliklerinin Belgrad’ı alması.
  Bulgaristan’ın Sırbistan’a savaş açması.
  Fransa’nın Bulgaristan’a savaş açması.
  İtalya’nın ve Rusya’nın Bulgaristan’a savaş açması.
21 Kasım 1915 Sırplar’ın Yeni Pazar’da bozguna uğrayıp geri çekilmesi.
  Sırp hükümetinin İşkondra’ya sığınması.
2 Aralık 1915 Joffre’nun Fransız orduları Başkumandanı olması.
  Chantilly’deki ikinci Müttefik konferansı.
  French’in yerine Haig’in İngiliz Orduları Başkomutanlığına getirilmesi.
  İngiltere’de zorunlu askerlik hizmetinin getirilmesi.
  İngilizler’in Cambrai’ye yoğun tank saldırısı.
________________________________________
YIL: 1916
8 Ocak 1916 Fransız-İngiliz birliklerinin Gelibolu’dan çekilmeleri.
  Sarrail’in Selanik’teki Fransız-İngiliz kuvvetlerinin başkomutanı olması.
16 Şubat 1916 Ruslar’ın Erzurum’u alışı.
  Verdun Savaşı’nın başlaması.
  Almanlar’ın Douaumont’u alışı.
  Petain’in Verdun cephesi komutanı oluşu.
15 Mart 1916 Avusturya-Macaristan’ın Portekiz’e savaş açması.
18 Nisan 1916 Ruslar’ın Trabzon’u alması.
  İrlanda ayaklanmasının başlaması.
  İngilizler’in Kut ül-Amere’de teslim olmaları.
15 Mayıs 1916 Avusturyalılar’ın İtalya’da saldırıya geçişi.
  Jutland savaşı.
2 Haziran 1916 Mekke şerifi Hüseyin’in Osmanlı devletine karşı ayaklanması.
  Almanlar’ın Vaux kalesini alışı.
  Ruslar’ın Galiçya ve Bukovina’ya saldırıya geçişi.
  Verdun’da şiddetli Alman saldırısı.
1 Temmuz 1916 Somme Savaşı’nın başlaması.
  Almanlar’ın verdun’da son direnişleri.
  İkinci kanal harekatı.
27 Ağustos 1916 Romanya’nın, Avusturya-Macaristan’a savaş açması.
  Almanya’nın Romanya’ya savaş açması.
  Türkiye’nin Romanya’ya savaş açması.
3 Eylül 1916 Almanlar’ın Darüsselam’da teslim olması.
  Müttefiklerin Makedonya’ya saldırması.
  İngiliz tanklarının ilk kez Flers’de kullanılması.
23 Eylül 1916 Bulgar birliklerinin Köstence’ye girişi.
  Fransızlar’ın Douamont’u geri alışı.
2 Kasım 1916 Fransızlar’ın Vaux kalesini geri alışı.
  ABD Wilson’sun yeniden başkan seçilişi.
  Avusturya-Macaristan İmparatoru Frans Joseph’in ölümü, yerine Karl’ın geçişi.
6 Aralık 1916 Almanlar’ın Bükreş’e girmeleri.
  Nevelle’nin mareşal rütbesi alarak Joffre’nun yerine geçmesi.
  Wilhelm’in barış önerisi.
________________________________________
YIL: 1917
5 Ocak 1917 Rus ve Romen kuvvetlerinin Dobruca’yı terk etmeleri.
1 Şubat 1917 Şiddetli denizaltı savaşlarının yeniden başlaması.
  Alman-Amerikan diplomatik ilişkilerinin kesilmesi.
  Almanlar’ın Hindenburg hattına çekilmeleri.
  Türkler’in Kut-ül Amare’yi kaybetmeleri
19 Mart 1917 Petrograd’da genel grev
  İngilizler’in Bağdat’ı alması.
  Çin ile Almanya arasındaki diplomatik ilişkinin kesilmesi.
  Rus Çarı’nın tahtını bırakması.
  Çar’ın tutuklanması.
  Birinci Gazze savaşı.
2 Nisan 1917 ABD’nin savaşa girmesi.
  Nivelle’nin saldırıya geçmesi.
  İkinci Gazze savaşı.
  Nivelle’nin başarısızlığı.
  Petain’in genelkurmay başkanı olması.
15 Mayıs 1917 Petain’in yerine Foch’un başkomutanlığa atanması.
  Fransız ordusunda ayaklanmaların başlaması.
29 Haziran 1917 Wilhelm II. İle Monsignore Pacelli arasında görüşmeler.
21 Temmuz 1917 Rusya’da Lemeskiy’nin Prens Lvov’un yerine başbakan olması.
14 Ağustos 1917 Çin’in Almanya’ya karşı savaş açması.
  Fransızlar’ın Verdun’e saldırıya geçmeleri.
3 Eylül 1917 Almanlar’ın Riga’ya girişi.
  Guynemer’in ölümü.
23 Ekim 1917 Fransızlar’ın Malmaison zaferi.
  İtalyanlar’ın Caporetto’da bozguna uğraması.
2 Kasım 1917 Siyonizm üzerine Balfour bildirisi.
  ADB ile Japonya arasında Çin konusunda anlaşmalar.
  İngilizler’in Paachendaele’yi alması.
  İngilizler’in Gazze’yi alması.
  Rusya’da Bolşevik’lerin iktidara geçmesi.
  İtalya’da Diaz’ın Cadorna’nın yerine geçmesi.
  Fransa’da Clemenceau kabinesinin kurulması.
________________________________________
YIL: 1918
8 Ocak 1918 Wilson’un on dört ilkesi.
9 Ocak 1918 İlk, Brest-Litovsk antlaşması (Orta Avrupa imparatorlukları ve Ukrayna)
  Alman-Rus görüşmelerinin kesilmesi.
  Türk ordusunun Doğu Anadolu’da ilerlemeye başlaması.
  Trabzon’un geri alınması.
3 Mart 1918 İkinci, Brest-Litovsk antlaşması (Avrupa imparatorlukları ve Rusya)
  Erzurum’un geri alınması.
  Birinci Alman saldırısı; Somme bölgesinde.
  Doullens konferansı, Foch’un Müttefikler’in Batı Orduları başkomutanlığına atanması.
5 Nisan 1918 Japonlar’ın Vladivostok’u işgal etmesi.
  Van’ın geri alınması.
  İkinci, Alman saldırısı, Flanders’da.
  Foch’un Müttefik Orduları Başkomutanı olması.
  Batum’un alınması.
  Kars’ın geri alınması.
7 Mayıs 1918 Orta Avrupa imparatorlukları ile Romanya arasında Bükreş antlaşması.
  Üçüncü, Alman saldırısı: Chemin des Dames üzerinde.
  Almanlar’ın Malne nehrine ulaşması.
9 Haziran 1918 Dördüncü Alman saldırısı: Matz’da.
15 Temmuz 1918 Fransa’da beşinci ve son Alman saldırısı: Champagne’de.
  Rus imparatorluk ailesinin katledilmesi.
  Champagne’de müttefik karşı saldırması.
12 Eylül 1918 Amerikalılar’ın Saint-Michiel’e saldırması.
  Franched d’Esperey’in Makedonya’ya saldırması.
  Bakü’nün İngilizler’den geri alınması.
  İngilizler’in Filistin’e genel saldırısı.
  Champagne’den Flandre’ye dek müttefik saldırıları.
  Bulgarlar’la ateşkeş imzalanması.
  İngilizler’in Şam’ı alması.
2 Ekim 1918 Saint-Quentin’in geri alınması.
  Almanlar’ın Wilson’a ilk notası.
  Cambrai’nin geri alınması.
  Çekler’in bağımsızlık ilanı.
  Müttefikler’in Sofya’ya girmesi.
  Lille ve Douai’nin geri alınması.
  Belçikalılar’ın Brugge’ye girmesi.
  Macarlar’ın bağımsızlık ilanı.
  İngilizler’in Halep’i alması.
  Vittorio Veneto komutasındaki İtalyanlar’ın zaferi.
  Almanlar’ın Wilson’dan ateşkes istemi.
  Hırvatlar’ın ve Slovenler’in bağımsızlık ilanı.
  Türkiye ile Mondros Mütarekesi.
1 Kasım 1918 Sırplar’ın Belgrad’a girmesi.
  Avusturyalılar’ın Padova ateşkesi.
  Polonyalılar’ın bağımsızlık ilanı.
  Wilhelm II. ‘nin tahttan çekilmesi.
  Mezieres ve Charleville’nin geri alınması.
  Rethondos ateşkesi.
  Rusya’nın Brest-Litovsk anlaşmasını reddetmesi.
  Avusturyalılar’ın Almanyaya’ya bağlı bir cumhuriyet ilan etmeleri.
  Doğu Afrika’nın teslim olması.
  Fransızlar’ın Metz’e girmesi, Petain’in Fransa mareşali olması.
  Alman donanmasının gözaltında tutulmak üzere İngiliz sularına getirilmesi.
  Fransızlar’ın Strasbourg’a girmesi.
11 Aralık 1918 Müttefiklerin Koblenz (Amerikalılar), Mainz (Fransızlar) ve Köln’e (İngilizler) girmesi.

Bu Yazıyı Paylaşın